Khơi dậy chiều sâu văn hóa từ các lễ hội truyền thống của đồng bào DTTS

Bảo tồn lễ hội truyền thống

Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 3,87 triệu người, trong đó, đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) là 683.315 người (chiếm tỷ lệ 17,6%). Sự đa dạng về thành phần dân tộc, sự hội tụ và giao thoa văn hóa đặc sắc của các dân tộc Tây Nguyên như: K’ho, M'nông, Mạ, Churu, Êđê, Raglai; cùng các dân tộc vùng duyên hải như: Chăm, Hoa và các dân tộc di cư từ mọi miền: Tày, Nùng, Thái, Dao, H’mông... đã tạo nên một kho tàng văn hóa phong phú, trong đó có hệ thống lễ hội truyền thống.

Toàn tỉnh hiện có 97 lễ hội, bao gồm 82 lễ hội truyền thống, 5 lễ hội văn hóa và 10 lễ hội tín ngưỡng. Các lễ hội không chỉ phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng mà còn lưu giữ những tri thức dân gian quý giá. Từ Lễ hội Cầu ngư ở Vạn Thủy Tú của cư dân ven biển; Lễ hội Katê của người Chăm ở các đền tháp, đến Lễ cúng Nhô wer của dân tộc K’ho (nhóm Srê), Lễ Bok chu bur của dân tộc Churu, Lễ Mừng lúa mới của người Mạ, Lễ Cúng cơm mới của người Êđê, Lễ Cúng thần nguồn nước của người M’nông, các nghi lễ cầu an, cầu mùa... Tất cả đều gắn bó chặt chẽ với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và niềm tin vào tự nhiên.

Những năm qua, công tác quản lý và tổ chức lễ hội được quan tâm, nhiều lễ hội được kiểm kê, phục dựng, tái hiện phù hợp phong tục, tập quán, tín ngưỡng góp phần đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của người dân. Đồng thời, tạo điểm nhấn cho phát triển du lịch và quảng bá hình ảnh văn hóa, đất và người Lâm Đồng.

Tuy nhiên, không ít lễ hội đang đứng trước nguy cơ mai một do sự thay đổi của hình thái sản xuất, sự phát triển kinh tế - xã hội, những tác động của văn hóa ngoại lai. Nhiều lễ hội văn hóa dân gian trước đây diễn ra thường xuyên ở các buôn, làng, bon, bản thì giờ đây không còn. Nhiều lễ hội truyền thống vẫn tồn tại, nhưng không được duy trì rộng khắp mà chỉ diễn ra ở một số buôn làng hoặc chỉ có một vài người cao tuổi trong cộng đồng còn nắm giữ tri thức, lưu giữ được các nghi thức, nghi lễ, trong khi lớp kế cận gần như không có.

Càng đáng lo ngại là đội ngũ nghệ nhân, những “báu vật sống” ngày càng già yếu, trong khi chính sách đãi ngộ chưa thực sự tương xứng. Việc truyền dạy gặp nhiều trở ngại do thiếu nguồn lực, thiếu quan tâm của cộng đồng và lớp trẻ.

Là người gắn bó nhiều năm với các nghi lễ truyền thống của dân tộc mình, Nghệ nhân Ưu tú K’Tiếu (dân tộc K’ho, xã Bảo Thuận) trăn trở: “Ngày trước, Lễ Mừng lúa mới là dịp cả buôn sum họp, ai cũng háo hức. Bây giờ, thanh niên thì nhiều, mà ít người biết cách làm lễ, hiếm người thuộc các bài cúng. Tôi rất mong có lớp trẻ ham học hỏi, để tôi truyền dạy hết những gì mình biết, để không mất đi những gì cha ông để lại”.

Lựa chọn lễ hội tiêu biểu để phục dựng, bảo tồn

Trước thực trạng đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất lựa chọn một số lễ hội tiêu biểu để phục dựng, tổ chức thường niên cấp tỉnh, nhằm bảo tồn có trọng tâm, tránh dàn trải. Đây đều là những lễ hội mang giá trị đặc trưng của các DTTS, đồng thời có tiềm năng phát triển du lịch.

Theo đó, Việc lựa chọn này nhằm tập trung nguồn lực, tạo sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc, có sức hút mạnh.

Bên cạnh đó, UBND các xã, phường, đặc khu có lễ hội truyền thống trên địa bàn cũng rà soát, lựa chọn lễ hội tiêu biểu để tổ chức hằng năm gắn với các hoạt động du lịch nhằm bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Theo ông Nguyễn Văn Lộc - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch: “Bảo tồn lễ hội truyền thống không chỉ là giữ lại hình thức, mà quan trọng hơn là tạo môi trường để di sản sống trong cộng đồng. Từ lễ hội, các làn điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc, các hình thức diễn xướng dân gian, các phong tục tập quán tốt đẹp được thể hiện; đặc biệt là Không gian văn hóa Cồng chiêng được thực hành phát huy. Khi được hòa mình vào lễ hội, đồng bào sẽ thấy rõ được giá trị văn hóa cha ông để lại, từ đó các lễ hội truyền thống mới được gìn giữ và phát huy bền vững”.

Trong thời gian tới, tỉnh sẽ chú trọng đào tạo thế hệ trẻ, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy và tăng cường tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, trách nhiệm gìn giữ các lễ hội truyền thống. Trọng tâm là tạo điều kiện để người trẻ trực tiếp tham gia, trải nghiệm lễ hội thay vì chỉ đứng ngoài quan sát. Đồng thời, việc gắn lễ hội với du lịch sẽ được thực hiện có kiểm soát, tránh mê tín, phản cảm và thương mại hóa làm mai một bản sắc.

Để bảo tồn và phát huy hiệu quả, tỉnh đề ra nhiều giải pháp như: tăng cường đầu tư nguồn lực, đẩy mạnh xã hội hóa, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở; nghiên cứu, sưu tầm và xuất bản các ấn phẩm về lễ hội. Quan trọng hơn, công tác bảo tồn cần bắt đầu từ gia đình, cộng đồng buôn làng, để mỗi cá nhân nhận thức rõ giá trị văn hóa dân tộc và trở thành chủ thể tích cực trong gìn giữ, phát huy.