Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông hội tụ các giá trị về địa chất địa mạo, khảo cổ, văn hóa. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh Lâm Đồng bảo tồn di sản, phát triển du lịch bền vững và nâng cao giá trị của vùng đất.
Dấu ấn của lịch sử trái đất và cư dân tiền sử
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (CVĐC Đắk Nông) được công nhận năm 2020. Với diện tích 4.760 km2, nơi đây đang lưu giữ những dấu tích được hình thành qua những biến động lâu dài của lịch sử trái đất.
Trong đó, hệ thống hang động núi lửa được phát hiện từ năm 2007 là một trong những điểm nhấn quan trọng. Hệ thống các hang động này được Hiệp hội Hang động Núi lửa Nhật Bản xác lập kỷ lục Đông Nam Á về quy mô, độ dài và tính độc đáo.
Toàn bộ hệ thống hang động dung nham Krông Nô trải dài từ miệng núi lửa Buôn Choáh theo dòng sông Sêrêpốk đến khu vực thác Đ'ray Sáp, tạo thành một chuỗi “mạch ngầm dung nham” độc đáo.
Bên trong vẫn còn nhiều giá trị cần tiếp tục nghiên cứu, từ cơ chế hình thành, các tổ hợp khoáng vật đến những dấu tích sinh học và khảo cổ.
Không gian địa chất của CVĐC Đắk Nông còn được tạo nên bởi nhiều dạng địa hình, cảnh quan đặc trưng. Đó là những miệng núi lửa; hồ tự nhiên, thác nước cùng nhiều dạng địa hình núi, thung lũng và sụt võng kiến tạo.
Bên cạnh dấu tích của hoạt động núi lửa, các di sản địa chất cổ sinh với hóa thạch cúc đá, sò, hai mảnh vỏ và các khuôn cây trong đá bazan cũng góp phần tái hiện những giai đoạn rất xa xưa của vùng đất.
Những bằng chứng này cho thấy khu vực từng trải qua những biến đổi lớn về địa chất và môi trường tự nhiên.
Giá trị địa chất của CVĐC Đắk Nông còn gắn chặt với giá trị khảo cổ. Trong một số hang động núi lửa đã phát hiện nhiều dấu tích cư trú của người tiền sử.
Kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy đây là những dấu tích văn hóa của cư dân Hậu kỳ Đá mới và Sơ kỳ Kim khí, có niên đại khoảng 6.000 - 3.000 năm cách ngày nay.
Những phát hiện này mở ra hướng nghiên cứu về quá trình con người thích nghi, cư trú và khai thác môi trường tự nhiên trong không gian núi lửa.
CVĐC Đắk Nông không chỉ là nơi khám phá những dấu tích của trái đất mà còn là “kho tư liệu” về lịch sử cư trú của con người, tạo điều kiện cho các nghiên cứu liên ngành, đặc biệt trong địa chất, khảo cổ học và cổ nhân học.
Không gian văn hóa đa dạng
CVĐC Đắk Nông nằm trong không gian cư trú của nhiều dân tộc, tạo nên sự đa dạng trong đời sống văn hóa.
Đáng chú ý, hiện nay, nhiều thực hành văn hóa của cộng đồng dân tộc bản địa gắn với cách lý giải về tự nhiên bằng những câu chuyện huyền sử, thần thoại.
Núi, rừng, sông, suối, thác nước, hang động không chỉ được nhìn nhận như cảnh quan thiên nhiên mà còn gắn với ký ức cộng đồng, niềm tin. Chính sự giao thoa giữa cảnh quan địa chất và đời sống văn hóa tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất.
Giá trị văn hóa của CVĐC Đắk Nông còn được thể hiện qua những sản phẩm gắn với đời sống thường nhật. Những tấm thổ cẩm, làn điệu dân ca, sử thi, tiếng cồng chiêng hay các món ăn truyền thống đều mang trong mình câu chuyện về con người và vùng đất.
Từ thổ cẩm, cồng chiêng, sử thi đến ẩm thực, lễ hội và những câu chuyện huyền sử, CVĐC Đắk Nông có điều kiện hình thành những sản phẩm du lịch.
Ở đó, cộng đồng vừa là chủ thể bảo tồn văn hóa, vừa trực tiếp tham gia tạo ra trải nghiệm cho du khách. Đây là nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa theo hướng bền vững.
Cơ hội phát triển bền vững
Điểm đặc biệt của CVĐC Đắk Nông là các giá trị không tồn tại tách rời mà bổ trợ cho nhau. Địa chất tạo nên cảnh quan; cảnh quan trở thành không gian cư trú của con người; con người hình thành những giá trị văn hóa; còn rừng, sông, hồ và các hệ sinh thái góp phần duy trì sự sống trên vùng đất ấy.
Sự kết nối đó tạo nên một “bức tranh” di sản có chiều sâu, trong đó, mỗi hang động, miệng núi lửa, hồ nước, cánh rừng hay buôn, bon đều có thể trở thành một điểm đến gắn với những câu chuyện riêng.
Trên nền tảng này, định hướng phát triển CVĐC Đắk Nông không chỉ dừng ở việc khai thác cảnh quan để thu hút du khách mà hướng tới gia tăng giá trị của toàn bộ hệ thống di sản.
Các tuyến du lịch mang đậm chất nhạc như “Trường ca của Lửa và Nước”, “Bản giao hưởng của Làn gió mới”, “Âm thanh từ Trái đất” là những cách tiếp cận nhằm kết nối các điểm di sản, tạo thêm trải nghiệm và kể câu chuyện về vùng đất theo những cách gần gũi, hấp dẫn hơn.
Việc bảo tồn và phát huy những giá trị di sản, văn hóa vừa có ý nghĩa đối với nghiên cứu khoa học, giáo dục và gìn giữ di sản, vừa mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và các dịch vụ gắn với văn hóa bản địa.
Quan trọng hơn, quá trình đó tạo điều kiện để cộng đồng địa phương trở thành chủ thể gìn giữ di sản và hưởng lợi từ chính những giá trị đặc sắc của quê hương.
